Halve MantelWat we echt weten

Feit of legende?

Eén boek, geschreven door een vriend.

Bijna alles wat we over Martinus weten, komt van één schrijver, Sulpicius Severus, die hem kende en bewonderde. Van wat er over Martinus wordt verteld, staat een deel vast, is een deel omstreden onder historici en is een deel er eeuwen later bij gekomen. Deze pagina sorteert de bekendste beweringen.

Het probleem met de bron

Sulpicius zegt dat hij heeft opgeschreven wat waar is, en dat hij het van Martinus zelf had en van wie met hem samenleefden. Maar hij schreef om te prijzen, hij gaf zijn scènes vorm naar Bijbelse voorbeelden, en hij had een eigen ruzie met de bisschoppen van Gallië. Al tijdens zijn leven werd aan hem getwijfeld. In zijn Dialogen meldt een van de sprekers dat iemand Sulpicius ervan heeft beschuldigd in zijn boek veel leugens te vertellen, en begint een ander bij elk wonder levende getuigen te noemen omdat de toehoorders twijfelden.

In 1912 betoogde de Franse historicus E.-Ch. Babut dat het grootste deel van het Leven literair verzinsel was. Hippolyte Delehaye antwoordde hem in 1920 uitvoerig. Latere geleerden als Jacques Fontaine en Clare Stancliffe kozen een middenweg: Sulpicius bericht over echte mensen en echte gebeurtenissen, maar hij stileert ze, en elk verhaal moet apart worden gewogen.

Zestien beweringen

  • In het boek

    Hij sneed bij Amiens zijn mantel in tweeën voor een bedelaar

    Leven, hfst. 3. Een strenge winter, de stadspoort, een bedelaar die iedereen voorbijloopt. Martinus heeft alleen zijn legermantel nog, snijdt die met zijn zwaard middendoor en houdt de helft. Een paar omstanders lachen. Sulpicius is de enige bron en noemt geen jaar.

  • Niet in het boek

    Hij zat te paard

    De tekst noemt geen paard. Martinus diende wel in een bereden eenheid, dus onmogelijk is het niet, maar de ruiter die zich uit het zadel vooroverbuigt, komt uit de middeleeuwse kunst.

  • Keuze van schilders

    De mantel was rood

    Sulpicius noemt geen kleur. Sommige auteurs betogen dat de gardecavalerie wit droeg, wat een gok is. Rood is wat de meeste schilders kozen; anderen maakten hem groen, blauw of violet.

  • Niet in het boek

    Hij gaf maar de helft omdat de andere helft van het leger was

    Een populaire moderne verklaring zonder antieke bron. De reden die Sulpicius geeft is eenvoudiger: de mantel was alles wat Martinus nog had, en hij hield een deel om zelf niet naakt te staan.

  • Omstreden

    Hij is in 316 geboren

    Beide jaartallen komen uit de bronnen. De cijfers van Gregorius van Tours geven 316. De cijfers van het Leven zelf (in dienst op zijn 15e, gedoopt op zijn 18e, ongeveer twee jaar later onder Julianus ontslagen) geven ongeveer 336. De geleerden zijn verdeeld, dus deze site vermeldt allebei.

  • Omstreden

    Hij diende vijf jaar in het leger

    Het Leven zegt ongeveer vijf. Als hij in 316 is geboren en onder Julianus vertrok, was het eerder vijfentwintig. Sommige historici denken dat Sulpicius het heeft ingekort, omdat een lange legerloopbaan voor een bisschop pijnlijk was.

  • Alleen in het boek

    De vijand gaf zich over op de dag nadat hij weigerde te vechten

    Leven, hfst. 4. Geen andere bron vermeldt deze overgave, en de scène is moeilijk te dateren.

  • Latere legende

    Ganzen verraadden zijn schuilplaats

    In het Leven komen geen ganzen voor. In hoofdstuk 9 doet een inwoner van Tours alsof zijn vrouw ziek is, komt Martinus naar buiten om haar te bezoeken en voert de menigte hem naar de stad. Het ganzenverhaal duikt veel later op, waarschijnlijk om te verklaren waarom er op zijn dag gans wordt gegeten.

  • Goed onderbouwd

    Het woord ‘kapel’ komt van zijn mantel

    Het middeleeuws-Latijnse cappella, ‘manteltje’, was de naam van de reliek, daarna van het koninklijke oratorium waar ze lag, daarna van elk klein gebedshuis. Schrijvers uit de 9e eeuw leggen het al zo uit. Een minderheid van de geleerden leidt het woord anders af.

  • Zeker vanaf de 7e eeuw

    De Frankische koningen bewaarden zijn mantel

    Een koninklijk vonnis van omstreeks 680 vermeldt eden die op de cappa van Sint-Maarten zijn gezworen. Daarvóór ligt bijna drie eeuwen stilte: Sulpicius zegt nergens wat er van Martinus’ helft is geworden, en niets wijst erop dat Clovis haar bezat.

  • Vrijwel zeker

    Hij stierf op 8 november 397

    Sulpicius noemt geen datum. Het jaar komt van Gregorius van Tours; de dag is afgeleid uit zijn ‘middernacht op een zondag’ en uit het feest van de begrafenis op 11 november. Een paar auteurs, antieke en moderne, plaatsen de dood enkele jaren later.

  • Traditie van Tours

    De mannen van Tours haalden zijn lichaam door een raam naar buiten

    Niet bij Sulpicius. Gregorius van Tours vertelt het bijna 200 jaar later, en het verhaal dient de aanspraak van zijn eigen stad op de relieken.

  • Van horen zeggen

    Tweeduizend monniken liepen mee in zijn begrafenisstoet

    Het getal is van Sulpicius zelf, en hij houdt zelf een slag om de arm: ze ‘zouden’ zijn samengekomen. Hij was er niet bij.

  • Legende

    Langs de Loire bloeiden bloemen toen zijn lichaam voorbijkwam

    Sulpicius noch Gregorius heeft het over bloemen of warm weer. Het verhaal is latere folklore, ter verklaring van de zachte dagen die er vaak rond 11 november zijn, de ‘sint-maartenszomer’.

  • Te sterk

    Hij was de eerste heilige die geen martelaar was

    Niet-martelaren als Antonius van Egypte werden in het Oosten al vereerd. Martinus was een van de eersten, en in het Latijnse Westen de bekendste, die een feestdag en een bedevaartsoord kreeg.

  • Zeker

    Zijn naam betekent ‘van Mars’

    Martinus is een gewone Romeinse naam, gevormd van Mars, de god van de oorlog. Dat zijn vader, een soldaat, hem met opzet koos, is een redelijke gok en niet meer dan dat.

Wat er overblijft

Haal de latere legenden en de twijfelachtige getallen weg en er blijft heel wat over. Een soldatenzoon uit Pannonië verliet het leger, leefde als monnik bij Poitiers en daarna bij Tours, werd bisschop tegen de zin van andere bisschoppen, trok te voet door zijn bisdom, ging in discussie met een keizer en stierf in Candes in de laatste jaren van de vierde eeuw.

En hij deed één ding met een mantel dat niemand heeft kunnen vergeten.

Lees verder

Martinus in de kunst →De man die nee zei →Patroon van wat? →Na het boek → Lees het boek, gratis

Bronnen: Sulpicius Severus, Het leven van Sint-Maarten, Brieven en Dialogen; Gregorius van Tours, Geschiedenis van de Franken I, 36 en 48. De standpunten van moderne geleerden (Babut, Delehaye, Fontaine, Stancliffe, Barnes) zijn samengevat uit naslagwerken en recensies, niet uit de boeken zelf. Fout gevonden? Laat het ons weten

Lees het boek