Een zwaard, een mantel, een man in de kou. Al zo’n duizend jaar krijgen kunstenaars de vraag Martinus af te beelden, en bijna allemaal kozen ze hetzelfde moment bij de poort van Amiens. Wat veranderde, is alles eromheen.
Wat de schilders toevoegden
Sulpicius vertelt de scène in een paar regels (Leven, hfst. 3). Hij noemt een zwaard, een legermantel en omstanders die lachten. Een paard noemt hij niet, en de mantel krijgt van hem geen kleur.
Het paard is het werk van de schilders, en de kleur ook: meestal rood, maar groen in Chartres en bij El Greco. Toen het paard eenmaal in beeld was, bleef het, en zo stellen de meeste mensen zich het verhaal nu voor. De werken hieronder staan op volgorde van datum.
ca. 561
Aan het hoofd van de martelaren
Mozaïek · Sant’Apollinare Nuovo, Ravenna
Op een van de oudste afbeeldingen van Martinus staat geen paard, geen zwaard en geen bedelaar. Hij leidt een stoet van zesentwintig martelaren naar Christus, als enige in een donkere mantel tussen mannen in het wit. Martinus was geen martelaar. Hij staat vooraan omdat de kerk, gebouwd voor een ariaanse koning, in 561 opnieuw werd gewijd, nu aan hem, een bekende tegenstander van de arianen.
12e eeuw
Het altaarfrontaal van Puigbò
Beschilderd hout · Museu Episcopal, Vic
Een beschilderd paneel van de voorkant van een altaar in een bergparochie in Catalonië die Martinus als patroon heeft. Rond Christus vertellen vier kleine scènes het leven: de mantel, de opwekking van een dode, de dood van Martinus, en twee engelen die zijn ziel wegdragen. Het paard is er al.
begin 13e eeuw
De ruiter van Lucca
Steen · Kathedraal San Martino, Lucca
Gemaakt voor de voorgevel van de kathedraal, waar het op twee consoles boven de portiek stond. In 1946 kwam er buiten een kopie voor in de plaats en ging het origineel naar binnen. Martinus kijkt niet naar de bedelaar en niet naar zijn zwaard; hij staart recht voor zich uit. Niemand weet wie het heeft gehouwen.
ca. 1215–1225
Het Sint-Maartensraam
Gebrandschilderd glas · Kathedraal van Chartres
Eén paneel van een raam van bijna negen meter hoog dat het hele leven in glas vertelt. Het werd betaald door een gilde van ambachtslieden, die zichzelf in de onderste panelen aan het werk lieten afbeelden. Hier is de mantel groen.
ca. 1240
De Bassenheimer Ruiter
Toegeschreven aan de Naumburger Meester · Sint-Martinuskerk, Bassenheim
Gehouwen voor de dom van Mainz, die aan Martinus is gewijd. Toen het doksaal waar het bij hoorde in 1683 werd afgebroken, nam een kanunnik het reliëf mee naar het dorp van zijn familie bij Koblenz. Daar hing het onherkend tot 1935, toen een kunsthistoricus zag van wiens hand het was. Het hoofd van het paard en de arm van de bedelaar steken buiten de lijst.
ca. 1312–1318
Sint-Maarten deelt zijn mantel
Simone Martini · Benedenkerk van de Sint-Franciscusbasiliek, Assisi
De eerste van tien scènes die een hele kapel bedekken. Een kardinaal wiens kerk in Rome aan Martinus was gewijd, betaalde er in maart 1312 600 gouden florijnen voor, stierf in oktober van dat jaar en heeft de schilderingen nooit gezien. Ze zijn niet gesigneerd en niet gedateerd; de toeschrijving aan Simone Martini berust op de stijl.
ca. 1312–1318
Sint-Maarten legt de wapens neer
Simone Martini · Benedenkerk van de Sint-Franciscusbasiliek, Assisi
De weigering bij Worms, uit dezelfde kapel. De keizer zit tussen zijn tenten en de vijand wacht achter de rotsen. Martinus loopt met een kruis in de hand op hen af. De banieren dragen de heraldiek van de eeuw van de schilder, niet van die van Martinus.
ca. 1452–1460
De liefdadigheid van Sint-Maarten
Jean Fouquet · Musée du Louvre, Parijs
Een bladzijde uit een gebedenboek dat voor de schatmeester van de koning van Frankrijk is gemaakt. Fouquet, die uit Tours kwam, verplaatste de scène naar een Franse stad van zijn eigen tijd, met een brug en een troep ruiters die toekijkt. Het boek is later uit elkaar gesneden om elke miniatuur als schilderij te kunnen verkopen. Dit blad kwam in 1889 in het Louvre.
ca. 1490
Sint-Maarten en de bedelaar
Onbekende Hongaarse schilder · Hongaarse Nationale Galerie, Boedapest
Een luik van een altaarstuk waarvan niet meer bekend is in welke kerk het stond, geschilderd in het land waar Martinus werd geboren. De soldaat draagt een hoed die op een kroon lijkt en een aureool, en de bedelaar, op de grond, grijpt de mantel al vast terwijl die nog wordt doorgesneden.
1503–1508
Het Grote Getijdenboek van Anna van Bretagne
Jean Bourdichon · Bibliothèque nationale de France, Parijs
Geschilderd voor Anna van Bretagne, twee keer koningin van Frankrijk, door een leerling van Fouquet. Het boek heeft 49 paginagrote afbeeldingen, omlijst als paneelschilderijen, en Martinus staat erin tussen de heiligen van Touraine. Zijn harnas is van goud en de mantel is violet.
ca. 1520
De wandtapijten van Montpezat
Vlaams atelier · Kerk Saint-Martin, Montpezat-de-Quercy
Vijf wandtapijten met het leven van Martinus, geschonken door een bisschop van Montauban. Ze hangen zo’n vijfhonderd jaar later nog steeds in het koor van de kerk waarvoor ze zijn geweven, wat voor wandtapijten zeldzaam is. Boven elke scène staat het bijschrift in Franse verzen.
1597–1599
Sint-Maarten en de bedelaar
El Greco · National Gallery of Art, Washington
Geschilderd voor een kapel in Toledo waarvan de stichter Martín heette. Het hing daar ongeveer driehonderd jaar, tot het begin twintigste eeuw aan een Amerikaanse verzamelaar werd verkocht. Martinus is een jonge Spaanse edelman in het harnas van El Greco’s tijd, en de mantel is groen.
ca. 1618–1621
Sint-Maarten deelt zijn mantel
Antoon van Dyck · Sint-Martinuskerk, Zaventem
Een vroeg werk, geschilderd toen Van Dyck een jaar of twintig was en in het atelier van Rubens werkte. In 1621 kreeg het zijn plaats in de parochiekerk van Zaventem, bij Brussel. In 1794 voerden de Fransen het weg naar het Louvre; na 1815 kwam het terug, en het hangt nu nog in de kerk.
1630
Sint-Maarten geneest een bezetene
Jacob Jordaens · Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel
Meer dan vier meter hoog, gesigneerd en gedateerd, en voor één keer niet de mantel. Martinus is de bisschop en duiveluitdrijver van de latere hoofdstukken, kalm in gouden gewaden terwijl een paar mannen de zieke met moeite in bedwang houden.
1733–1735
Sint-Maarten en de bedelaar
Georg Raphael Donner · Sint-Martinuskathedraal, Bratislava
In lood gegoten voor het hoogaltaar van de kathedraal waar de koningen van Hongarije werden gekroond. Donner kleedde de Romeinse soldaat als een Hongaarse huzaar. Het altaar is weg; de ruiter en de bedelaar zijn gebleven.
1889
Het beeld op de koepel
Jean-Baptiste Hugues · Sint-Maartensbasiliek, Tours
Boven zijn graf is Martinus de bisschop, niet de soldaat: een bronzen figuur van meer dan vier meter hoog die de stad zegent. Toen het beeld in 2014 voor herstel naar beneden werd gehaald, zat er in de rechterarm een loden doos met een bot dat aan Martinus wordt toegeschreven, daar in 1889 in gelegd. In oktober 2016 ging het beeld weer omhoog.
En nu
De schilderijen die voor deze uitgave zijn gemaakt en die elke pagina van deze site openen, zijn de nieuwste in die rij. Ze tonen dezelfde scènes, en een paar die de oude meesters lieten liggen: de ontvoering in Tours, de hut in Marmoutier, de Duivel in purper.
Lees verder
De man die nee zei →Patroon van wat? →Feit of legende? →Na het boek → Lees het boek, gratis
Dateringen, toeschrijvingen en bewaarplaatsen volgen de musea en kerken waar de werken zich bevinden, en Wikimedia Commons. Elke afbeelding linkt naar haar bron. Fout gevonden? Laat het ons weten
Foto’s (16)
- Detail of a gold-ground mosaic frieze of haloed saints carrying crowns, with Saint Martin in a dark cloak at the head of the line beside Saint Lawrence in gold. — Marie Thérèse Hébert & Jean Robert Thibault, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons
- Romanesque painted wooden altar frontal with Christ in the centre and four small scenes from the life of Saint Martin, including Martin on horseback cutting his cloak for a poor man. — Ángel M. Felicísimo from Mérida, España, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
- Medieval limestone sculpture group of Saint Martin on horseback cutting his cloak with a sword while a beggar stands beside the horse. — Sailko, CC BY 3.0, Wikimedia Commons
- Stained-glass panel on a blue ground showing Saint Martin on horseback cutting his cloak for a beggar. — MOSSOT, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
- Early Gothic sandstone relief of Saint Martin on horseback turning in the saddle to cut his cloak, which a half-naked beggar grasps. — Spurzem - Lothar Spurzem, CC BY-SA 2.0 de, Wikimedia Commons
- Fresco of the young Saint Martin on horseback cutting his cloak with his sword for a beggar. — Simone Martini, Public domain, Wikimedia Commons
- Fresco of Saint Martin in a military camp holding a cross and turning from the seated emperor towards the enemy army. — Simone Martini, Public domain, Wikimedia Commons
- Manuscript miniature of Saint Martin on horseback among mounted soldiers in a medieval town, cutting his cloak for a beggar. — Jean Fouquet, Public domain, Wikimedia Commons
- Late Gothic panel painting of Saint Martin on horseback cutting his cloak with a sword for a beggar. — Unknown Hungarian painter, c. 1490, Public domain, Wikimedia Commons
- Full-page Renaissance miniature showing Saint Martin as a young horseman cutting his cloak in two for a beggar. — Jean Bourdichon, Public domain, Wikimedia Commons
- Part of an early 16th-century Flemish tapestry of the life of Saint Martin hanging in the choir of the church of Montpezat-de-Quercy. — MOSSOT, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
- Tall painting of a young Saint Martin in armour on a white horse, cutting his cloak for a naked, elongated beggar standing beside him. — El Greco (Domenikos Theotokopoulos), CC0, Wikimedia Commons
- Baroque painting of Saint Martin on a grey-white horse cutting his red cloak with a sword for half-naked beggars on the ground. — Anthony van Dyck, Public domain, Wikimedia Commons
- Large crowded Baroque altarpiece in which Saint Martin as a bishop faces a struggling possessed man held by several men. — Jacob Jordaens (photograph: Rvalette), Public domain, Wikimedia Commons
- Baroque sculpture group of Saint Martin on horseback, dressed as a Hungarian hussar, cutting his cloak for a beggar. — Ondraness, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
- Bronze statue of Saint Martin as a bishop standing on top of the dome of the Basilica of Saint-Martin in Tours. — ZohaStel, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons