Halve MantelDuizend jaar één beeld

Martinus in de kunst

Bijna iedereen schilderde dezelfde seconde.

Een zwaard, een mantel, een man in de kou. Al zo’n duizend jaar krijgen kunstenaars de vraag Martinus af te beelden, en bijna allemaal kozen ze hetzelfde moment bij de poort van Amiens. Wat veranderde, is alles eromheen.

Wat de schilders toevoegden

Sulpicius vertelt de scène in een paar regels (Leven, hfst. 3). Hij noemt een zwaard, een legermantel en omstanders die lachten. Een paard noemt hij niet, en de mantel krijgt van hem geen kleur.

Het paard is het werk van de schilders, en de kleur ook: meestal rood, maar groen in Chartres en bij El Greco. Toen het paard eenmaal in beeld was, bleef het, en zo stellen de meeste mensen zich het verhaal nu voor. De werken hieronder staan op volgorde van datum.

Detail of a gold-ground mosaic frieze of haloed saints carrying crowns, with Saint Martin in a dark cloak at the head of the line beside Saint Lawrence in gold.

ca. 561

Aan het hoofd van de martelaren

Mozaïek · Sant’Apollinare Nuovo, Ravenna

Op een van de oudste afbeeldingen van Martinus staat geen paard, geen zwaard en geen bedelaar. Hij leidt een stoet van zesentwintig martelaren naar Christus, als enige in een donkere mantel tussen mannen in het wit. Martinus was geen martelaar. Hij staat vooraan omdat de kerk, gebouwd voor een ariaanse koning, in 561 opnieuw werd gewijd, nu aan hem, een bekende tegenstander van de arianen.

Romanesque painted wooden altar frontal with Christ in the centre and four small scenes from the life of Saint Martin, including Martin on horseback cutting his cloak for a poor man.

12e eeuw

Het altaarfrontaal van Puigbò

Beschilderd hout · Museu Episcopal, Vic

Een beschilderd paneel van de voorkant van een altaar in een bergparochie in Catalonië die Martinus als patroon heeft. Rond Christus vertellen vier kleine scènes het leven: de mantel, de opwekking van een dode, de dood van Martinus, en twee engelen die zijn ziel wegdragen. Het paard is er al.

Medieval limestone sculpture group of Saint Martin on horseback cutting his cloak with a sword while a beggar stands beside the horse.

begin 13e eeuw

De ruiter van Lucca

Steen · Kathedraal San Martino, Lucca

Gemaakt voor de voorgevel van de kathedraal, waar het op twee consoles boven de portiek stond. In 1946 kwam er buiten een kopie voor in de plaats en ging het origineel naar binnen. Martinus kijkt niet naar de bedelaar en niet naar zijn zwaard; hij staart recht voor zich uit. Niemand weet wie het heeft gehouwen.

Stained-glass panel on a blue ground showing Saint Martin on horseback cutting his cloak for a beggar.

ca. 1215–1225

Het Sint-Maartensraam

Gebrandschilderd glas · Kathedraal van Chartres

Eén paneel van een raam van bijna negen meter hoog dat het hele leven in glas vertelt. Het werd betaald door een gilde van ambachtslieden, die zichzelf in de onderste panelen aan het werk lieten afbeelden. Hier is de mantel groen.

Early Gothic sandstone relief of Saint Martin on horseback turning in the saddle to cut his cloak, which a half-naked beggar grasps.

ca. 1240

De Bassenheimer Ruiter

Toegeschreven aan de Naumburger Meester · Sint-Martinuskerk, Bassenheim

Gehouwen voor de dom van Mainz, die aan Martinus is gewijd. Toen het doksaal waar het bij hoorde in 1683 werd afgebroken, nam een kanunnik het reliëf mee naar het dorp van zijn familie bij Koblenz. Daar hing het onherkend tot 1935, toen een kunsthistoricus zag van wiens hand het was. Het hoofd van het paard en de arm van de bedelaar steken buiten de lijst.

Fresco of the young Saint Martin on horseback cutting his cloak with his sword for a beggar.

ca. 1312–1318

Sint-Maarten deelt zijn mantel

Simone Martini · Benedenkerk van de Sint-Franciscusbasiliek, Assisi

De eerste van tien scènes die een hele kapel bedekken. Een kardinaal wiens kerk in Rome aan Martinus was gewijd, betaalde er in maart 1312 600 gouden florijnen voor, stierf in oktober van dat jaar en heeft de schilderingen nooit gezien. Ze zijn niet gesigneerd en niet gedateerd; de toeschrijving aan Simone Martini berust op de stijl.

Fresco of Saint Martin in a military camp holding a cross and turning from the seated emperor towards the enemy army.

ca. 1312–1318

Sint-Maarten legt de wapens neer

Simone Martini · Benedenkerk van de Sint-Franciscusbasiliek, Assisi

De weigering bij Worms, uit dezelfde kapel. De keizer zit tussen zijn tenten en de vijand wacht achter de rotsen. Martinus loopt met een kruis in de hand op hen af. De banieren dragen de heraldiek van de eeuw van de schilder, niet van die van Martinus.

Manuscript miniature of Saint Martin on horseback among mounted soldiers in a medieval town, cutting his cloak for a beggar.

ca. 1452–1460

De liefdadigheid van Sint-Maarten

Jean Fouquet · Musée du Louvre, Parijs

Een bladzijde uit een gebedenboek dat voor de schatmeester van de koning van Frankrijk is gemaakt. Fouquet, die uit Tours kwam, verplaatste de scène naar een Franse stad van zijn eigen tijd, met een brug en een troep ruiters die toekijkt. Het boek is later uit elkaar gesneden om elke miniatuur als schilderij te kunnen verkopen. Dit blad kwam in 1889 in het Louvre.

Late Gothic panel painting of Saint Martin on horseback cutting his cloak with a sword for a beggar.

ca. 1490

Sint-Maarten en de bedelaar

Onbekende Hongaarse schilder · Hongaarse Nationale Galerie, Boedapest

Een luik van een altaarstuk waarvan niet meer bekend is in welke kerk het stond, geschilderd in het land waar Martinus werd geboren. De soldaat draagt een hoed die op een kroon lijkt en een aureool, en de bedelaar, op de grond, grijpt de mantel al vast terwijl die nog wordt doorgesneden.

Full-page Renaissance miniature showing Saint Martin as a young horseman cutting his cloak in two for a beggar.

1503–1508

Het Grote Getijdenboek van Anna van Bretagne

Jean Bourdichon · Bibliothèque nationale de France, Parijs

Geschilderd voor Anna van Bretagne, twee keer koningin van Frankrijk, door een leerling van Fouquet. Het boek heeft 49 paginagrote afbeeldingen, omlijst als paneelschilderijen, en Martinus staat erin tussen de heiligen van Touraine. Zijn harnas is van goud en de mantel is violet.

Part of an early 16th-century Flemish tapestry of the life of Saint Martin hanging in the choir of the church of Montpezat-de-Quercy.

ca. 1520

De wandtapijten van Montpezat

Vlaams atelier · Kerk Saint-Martin, Montpezat-de-Quercy

Vijf wandtapijten met het leven van Martinus, geschonken door een bisschop van Montauban. Ze hangen zo’n vijfhonderd jaar later nog steeds in het koor van de kerk waarvoor ze zijn geweven, wat voor wandtapijten zeldzaam is. Boven elke scène staat het bijschrift in Franse verzen.

Tall painting of a young Saint Martin in armour on a white horse, cutting his cloak for a naked, elongated beggar standing beside him.

1597–1599

Sint-Maarten en de bedelaar

El Greco · National Gallery of Art, Washington

Geschilderd voor een kapel in Toledo waarvan de stichter Martín heette. Het hing daar ongeveer driehonderd jaar, tot het begin twintigste eeuw aan een Amerikaanse verzamelaar werd verkocht. Martinus is een jonge Spaanse edelman in het harnas van El Greco’s tijd, en de mantel is groen.

Baroque painting of Saint Martin on a grey-white horse cutting his red cloak with a sword for half-naked beggars on the ground.

ca. 1618–1621

Sint-Maarten deelt zijn mantel

Antoon van Dyck · Sint-Martinuskerk, Zaventem

Een vroeg werk, geschilderd toen Van Dyck een jaar of twintig was en in het atelier van Rubens werkte. In 1621 kreeg het zijn plaats in de parochiekerk van Zaventem, bij Brussel. In 1794 voerden de Fransen het weg naar het Louvre; na 1815 kwam het terug, en het hangt nu nog in de kerk.

Large crowded Baroque altarpiece in which Saint Martin as a bishop faces a struggling possessed man held by several men.

1630

Sint-Maarten geneest een bezetene

Jacob Jordaens · Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel

Meer dan vier meter hoog, gesigneerd en gedateerd, en voor één keer niet de mantel. Martinus is de bisschop en duiveluitdrijver van de latere hoofdstukken, kalm in gouden gewaden terwijl een paar mannen de zieke met moeite in bedwang houden.

Baroque sculpture group of Saint Martin on horseback, dressed as a Hungarian hussar, cutting his cloak for a beggar.

1733–1735

Sint-Maarten en de bedelaar

Georg Raphael Donner · Sint-Martinuskathedraal, Bratislava

In lood gegoten voor het hoogaltaar van de kathedraal waar de koningen van Hongarije werden gekroond. Donner kleedde de Romeinse soldaat als een Hongaarse huzaar. Het altaar is weg; de ruiter en de bedelaar zijn gebleven.

Bronze statue of Saint Martin as a bishop standing on top of the dome of the Basilica of Saint-Martin in Tours.

1889

Het beeld op de koepel

Jean-Baptiste Hugues · Sint-Maartensbasiliek, Tours

Boven zijn graf is Martinus de bisschop, niet de soldaat: een bronzen figuur van meer dan vier meter hoog die de stad zegent. Toen het beeld in 2014 voor herstel naar beneden werd gehaald, zat er in de rechterarm een loden doos met een bot dat aan Martinus wordt toegeschreven, daar in 1889 in gelegd. In oktober 2016 ging het beeld weer omhoog.

En nu

De schilderijen die voor deze uitgave zijn gemaakt en die elke pagina van deze site openen, zijn de nieuwste in die rij. Ze tonen dezelfde scènes, en een paar die de oude meesters lieten liggen: de ontvoering in Tours, de hut in Marmoutier, de Duivel in purper.

Lees verder

De man die nee zei →Patroon van wat? →Feit of legende? →Na het boek → Lees het boek, gratis

Dateringen, toeschrijvingen en bewaarplaatsen volgen de musea en kerken waar de werken zich bevinden, en Wikimedia Commons. Elke afbeelding linkt naar haar bron. Fout gevonden? Laat het ons weten

Foto’s (16)
Lees het boek