Halve MantelTwee weigeringen
De man die nee zei
Eén keer tegen een generaal. Eén keer tegen een keizer.
Martinus wordt herinnerd om iets wat hij weggaf. Zijn biograaf noteert ook de keren dat hij weigerde: als soldaat, voor een leger, en als bisschop, voor een keizer. De eerste keer maakte hem beroemd. De tweede mislukte, en dat is hij nooit vergeten.
Worms: de soldaat die niet wilde vechten
De scène staat in hoofdstuk 4 van het Leven. Caesar Julianus heeft het leger bij Worms aan de Rijn verzameld en keert voor de veldslag een premie uit, man voor man. Als Martinus aan de beurt is, weigert hij het geld en vraagt hij om zijn ontslag.
Julianus noemt hem een lafaard, bang voor de veldslag van de volgende dag. Martinus antwoordt dat hij ’s ochtends zonder schild of helm voor de linie zal gaan staan. Hij wordt die nacht opgesloten, zodat hij er niet onderuit kan. De volgende dag, zegt Sulpicius, stuurde de vijand gezanten en gaf hij zich over.
Historici zijn hier voorzichtig. Sulpicius is de enige bron, hij schreef zo’n veertig jaar later, en antieke biografen schreven de toespraken van hun helden zelf. De scène wordt meestal in 356 of 357 gedateerd, wat niet goed past bij de andere data uit het leven van Martinus.
Tot vandaag heb ik in uw dienst gestaan; sta mij toe nu God te dienen. Ik ben een soldaat van Christus, ik mag niet vechten.
Trier: de bisschop die pleitte voor het leven van zijn tegenstanders
Zo’n dertig jaar later was Martinus bisschop van Tours. In Spanje had een rijke en geleerde asceet, Priscillianus, een strenge groep volgelingen om zich heen verzameld en was hij bisschop van Ávila geworden. Andere bisschoppen beschuldigden hem van ketterij en van tovenarij. In 384 moest een concilie in Bordeaux over hem oordelen. Priscillianus ging in plaats daarvan in beroep bij de keizer, Magnus Maximus, in Trier, en twee bisschoppen, Ithacius en Hydatius, volgden hem daarheen als aanklagers.
Ook Martinus ging naar Trier. De ideeën van Priscillianus verdedigde hij niet. Hij had bezwaar tegen de rechtbank en tegen de straf: het was genoeg, zei hij, dat bisschoppen deze mannen uit hun kerken hadden gezet, en het was een ongehoord onrecht dat een keizer over een zaak van de Kerk oordeelde. Zolang hij in de stad bleef, werd het proces uitgesteld. Voor zijn vertrek liet hij Maximus beloven dat er geen bloed zou vloeien.
Als dank beschuldigde Ithacius ook Martinus van ketterij.
Na zijn vertrek
De belofte hield geen stand. Maximus droeg de zaak over aan de prefect Evodius. Priscillianus werd veroordeeld wegens tovenarij, in het Romeinse recht een halsmisdaad, en onthoofd, waarschijnlijk in 385. Vier anderen stierven met hem, onder wie een rijke weduwe, Euchrotia, en later werden er nog twee veroordeeld. Sulpicius telt er zeven.
Ze gelden meestal als de eerste christenen die op aandringen van andere christenen ter dood zijn gebracht in een ruzie over het geloof, al luidde de formele aanklacht tovenarij. Ambrosius van Milaan weigerde de communie te delen met de bisschoppen die op de doodvonnissen hadden aangedrongen. Sulpicius, die geen enkele sympathie voor Priscillianus had, schreef dat hij de aanklagers even onsmakelijk vond als de aangeklaagden.
Het compromis waar hij spijt van had
Het verhaal heeft een tweede deel, verteld in de Dialogen (III, 11–13). Maximus stond op het punt officieren naar Spanje te sturen met de bevoegdheid de volgelingen van Priscillianus op te sporen en hun het leven of hun bezit af te nemen. Martinus kwam terug naar Trier om dat tegen te houden, en weigerde de communie met de bisschoppen rond Ithacius.
De keizer antwoordde met het bevel de mannen voor wie Martinus pleitte terecht te stellen. Die nacht ging Martinus naar het paleis en stelde hij een ruil voor: hij zou één keer de communie met die bisschoppen delen als de gevangenen werden gespaard en de officieren teruggeroepen. Maximus ging akkoord. De volgende dag nam Martinus deel aan de dienst, maar hij weigerde er zijn handtekening onder te zetten.
Op de terugweg ging hij alleen in een bos zitten, waar hij zichzelf om beurten beschuldigde en verontschuldigde. Sulpicius zegt dat een engel hem vertelde dat zijn wroeging terecht was, maar dat hij geen andere uitweg had gehad. Martinus zei later, in tranen, dat hij voelde dat zijn kracht om te genezen was afgenomen. De rest van zijn leven heeft hij nooit meer een concilie van bisschoppen bijgewoond.
De beker
Bij hetzelfde hof hoort nog een kleinere weigering (Leven, hfst. 20). Lange tijd wilde Martinus niet eten aan de tafel van Maximus, een man die de ene keizer zijn troon en de andere zijn leven had afgenomen. Toen hij eindelijk toezegde, bracht een dienaar de beker naar de keizer, die hem eerst aan Martinus liet doorgeven en verwachtte hem uit de hand van de bisschop terug te krijgen. Martinus dronk en gaf hem aan zijn eigen priester.
De andere bisschoppen aan het hof, schrijft Sulpicius, vleiden de keizer; alleen Martinus ‘beval meer dan dat hij vroeg’. Dat is het portret van een biograaf, en Sulpicius had zijn eigen ruzie met de bisschoppen van Gallië. Maar wat eronder ligt, is duidelijk genoeg. Martinus zei tegen een bevelhebber dat hij niet zou vechten, en tegen een keizer dat het niet aan hem was om mensen om de leer te doden.
Lees verder
Martinus in de kunst →Patroon van wat? →Feit of legende? →Na het boek → Lees het boek, gratis
Bronnen: Sulpicius Severus, Het leven van Sint-Maarten, hfst. 4 en 20; Kroniek II, 46–51; Dialogen III, 11–13. De citaten volgen de Engelse vertaling van Alexander Roberts uit 1894, in hedendaagse bewoordingen. Sulpicius is voor deze gebeurtenissen bijna de enige bron. Fout gevonden? Laat het ons weten