Sulpicjusz skończył Żywot świętego Marcina około roku 396, kiedy Marcin jeszcze żył. Dlatego w książce nie ma sceny śmierci. To, i sporo więcej, jest w tym, co napisał potem: w trzech listach, zbiorze dialogów i historii świata.
Kim był Sulpicjusz?
Sulpicjusz Sewer urodził się około roku 360 w arystokratycznej rodzinie w Akwitanii, w południowo-zachodniej Galii. Wykształcił się na prawnika i był znanym adwokatem. Kiedy jego żona młodo umarła, porzucił karierę, zachęcany przez teściową Bassulę i przyjaciela Paulina z Noli, i zamienił swoją posiadłość w Primuliacum we wspólnotę religijną. Odwiedził Marcina w Tours i mówi, że wiadomości ma od samego Marcina i od tych, którzy z nim żyli.
Trzy listy
Pierwszy, do Euzebiusza, to odpowiedź na zarzut krytyka. Marcin, o którym mówiono, że powstrzymywał pożary, właśnie sam się w jednym poparzył. Sulpicjusz opowiada całą historię: Marcin spał w pomieszczeniu przy kościele, odsunął posłanie ze słomy, bo było za miękkie, i słoma zajęła się od ogrzewania. Najpierw mocował się z zaryglowanymi drzwiami, potem się modlił, a mnisi znaleźli go całego i zdrowego. Sam Marcin przyznał, że zwlekał z modlitwą.
Drugi, do diakona Aureliusza, opisuje półsen o świcie: Marcin w bieli, który wyciąga przed siebie książkę i błogosławi jej autora, a potem unosi się i znika z oczu. Wszedł sługa. Z Tours przybyli dwaj mnisi z wiadomością, że Marcin nie żyje.
Trzeci, do Bassuli, to sama śmierć. Marcin idzie do Candes pogodzić skłóconych duchownych, zapada na zdrowiu i modli się słowami podanymi niżej. Prosi, żeby położono go na włosiennicy i popiele, i nie pozwala obrócić się na bok, żeby dalej patrzeć w niebo. Na pogrzeb przyszło podobno prawie dwa tysiące mnichów.
Panie, jeśli jestem jeszcze potrzebny Twojemu ludowi, nie wzbraniam się przed pracą. Niech się dzieje Twoja wola.
Dialogi
Około roku 404 Sulpicjusz napisał rozmowę między sobą, swoim przyjacielem Postumianem, który właśnie wrócił po trzech latach na Wschodzie, i Gallusem, uczniem Marcina. Postumian opisuje mnichów egipskich. Gallus odpowiada opowieściami o Marcinie, których nie ma w Żywocie. Teza pada wprost: cokolwiek ojcowie pustyni zrobili każdy z osobna, Marcin zrobił sam jeden.
Sześć opowieści z Dialogów
-
Drugi płaszcz
Już jako biskup, zimą, w drodze do kościoła, Marcin każe swojemu archidiakonowi ubrać półnagiego żebraka. Archidiakon zwleka. Marcin po cichu zdejmuje własną tunikę, oddaje ją, a potem nie chce zacząć nabożeństwa, dopóki nie zostanie ubrany „ten biedak”, czyli on sam. Odprawia je w taniej, szorstkiej szacie kupionej w pośpiechu. (II, 1–2)
-
Płonący tron
Cesarz Walentynian każe zamknąć przed Marcinem drzwi pałacu. Po siedmiu dniach postu Marcin i tak wchodzi do środka. Cesarz nie chce wstać, dopóki płomienie nie ogarną jego siedzenia. Narrator przyznaje, że sam tego nie widział. (II, 5)
-
Cesarzowa przy stole
Żona cesarza Maksymusa własnymi rękami gotuje Marcinowi posiłek i podaje go na stojąco, jak służąca. Zdarzyło się to raz, mówi narrator, kiedy Marcin miał siedemdziesiąty rok życia. Ta uwaga jest jednym z powodów, dla których część historyków umieszcza jego urodziny w roku 316. (II, 6–7)
-
Zając
Marcin spotyka myśliwych, których psy już prawie dopadają wyczerpanego zająca. Każe psom się zatrzymać, a one stoją jak uwiązane, dopóki zając nie ucieknie. O świeżo ostrzyżonej owcy mówi: wypełniła Ewangelię; miała dwie suknie i jedną oddała. (II, 9–10)
-
Brykcjusz
Brykcjusz, kapłan wychowany w klasztorze samego Marcina, wpada do niego i go obraża: Marcin splamił się latami żołnierki, a od swoich wizji zdziecinniał. Marcin odpowiada łagodnie i nigdy nie zgadza się go usunąć. „Skoro Chrystus znosił Judasza, dlaczego ja nie miałbym znosić Brykcjusza?” Brykcjusz został po nim biskupem. (III, 15)
-
Bestseller
Postumian mówi, że znajdował Żywot wszędzie, dokąd pojechał: w Rzymie, gdzie księgarze byli zachwyceni, bo nic nie sprzedawało się szybciej, w Kartaginie, w Aleksandrii i w rękach pewnego starca na egipskiej pustyni. To Sulpicjusz reklamuje własną książkę. To także dobry dowód na to, że książka rozeszła się szybko. (I, 23)
Kronika
Około roku 403 Sulpicjusz wydał też krótką historię świata, od stworzenia do własnych czasów. Jej ostatnie rozdziały są głównym źródłem do procesu Pryscyliana i do próby Marcina, żeby go zatrzymać.
Ci, którzy przyszli potem
W latach sześćdziesiątych V wieku Paulin z Périgueux przełożył Żywot i Dialogi na wiersz, w sześciu księgach, dla biskupa Tours Perpetuusa, który odbudowywał bazylikę nad grobem. Między rokiem 573 a 576 Wenancjusz Fortunat zrobił to jeszcze raz, w czterech księgach.
Grzegorz, biskup Tours od 573 do 594 roku, napisał cztery księgi o cudach przy grobie, z których wiele wydarzyło się za jego czasów. Jego Historia Franków podaje daty, które Sulpicjusz pominął, i opowieść o tym, jak ludzie z Tours i z Poitiers kłócili się o ciało.
Gdzie to przeczytać
Żywot jest za darmo na tej stronie. Listy, Dialogi i Kronikę można przeczytać w internecie po angielsku, w przekładzie Alexandra Robertsa z 1894 roku, który jest w domenie publicznej, w serwisach New Advent i Christian Classics Ethereal Library. Skrócony angielski przekład Historii Franków Grzegorza (Ernest Brehaut, 1916) jest w Internet History Sourcebook Uniwersytetu Fordham.
Czytaj dalej
Marcin w sztuce →Człowiek, który powiedział nie →Patron czego? →Fakt czy legenda? → Pobierz książkę, za darmo
Źródła: Sulpicjusz Sewer, Listy 1–3, Dialogi i Kronika (przekład Alexandra Robertsa, 1894, we współczesnym brzmieniu); Grzegorz z Tours, Historia Franków I, 48. Dialogi są tu numerowane w trzech księgach, tak jak w tym przekładzie; niektóre wydania liczą dwie. Widzisz błąd? Daj nam znać