Pół płaszczaDwie odmowy

Człowiek, który powiedział nie

Raz dowódcy. Raz cesarzowi.

Marcina pamięta się za to, że coś oddał. Jego biograf zapisał też chwile, kiedy odmówił: jako żołnierz, przed wojskiem, i jako biskup, przed cesarzem. Pierwsza odmowa przyniosła mu sławę. Druga się nie powiodła i nigdy o niej nie zapomniał.

Wormacja: żołnierz, który nie chciał walczyć

Ta scena jest w rozdziale 4 Żywota. Cezar Julian zebrał wojsko pod Wormacją, nad Renem, i przed bitwą wypłaca premię, każdemu żołnierzowi z osobna. Kiedy przychodzi kolej na Marcina, ten nie przyjmuje pieniędzy i prosi o zwolnienie z wojska.

Julian nazywa go tchórzem, który boi się jutrzejszej bitwy. Marcin odpowiada, że rano stanie przed szeregiem bez tarczy i bez hełmu. Na noc zostaje zamknięty, żeby nie mógł się wycofać. Następnego dnia, jak mówi Sulpicjusz, nieprzyjaciel przysłał posłów i się poddał.

Historycy są tu ostrożni. Sulpicjusz jest jedynym źródłem, pisał jakieś czterdzieści lat później, a starożytni biografowie układali swoim bohaterom mowy. Scenę datuje się zwykle na rok 356 albo 357, co niełatwo pogodzić z innymi datami z życia Marcina.

Do tej pory służyłem tobie jako żołnierz. Pozwól, że teraz będę żołnierzem Boga. Jestem żołnierzem Chrystusa, walczyć mi nie wolno.
Żywot świętego Marcina, rozdz. 4

Trewir: biskup, który bronił życia swoich przeciwników

Około trzydziestu lat później Marcin był biskupem Tours. W Hiszpanii bogaty i uczony asceta imieniem Pryscylian zebrał wokół siebie surowo żyjących zwolenników i został biskupem Ávili. Inni biskupi oskarżyli go o herezję i o czary. W 384 roku miał go osądzić synod w Bordeaux. Pryscylian odwołał się zamiast tego do cesarza, Magnusa Maksymusa, w Trewirze, a dwaj biskupi, Itacjusz i Hydacjusz, pojechali tam za nim jako oskarżyciele.

Marcin też pojechał do Trewiru. Nie bronił poglądów Pryscyliana. Sprzeciwiał się sądowi i karze: wystarczy, mówił, że biskupi usunęli tych ludzi z ich kościołów, a to, żeby cesarz sądził sprawę Kościoła, jest niesłychaną krzywdą. Dopóki był w mieście, proces odkładano. Zanim wyjechał, wymógł na Maksymusie obietnicę, że krew nie zostanie przelana.

W nagrodę za te starania Itacjusz oskarżył o herezję także Marcina.

Po jego wyjeździe

Obietnicy nie dotrzymano. Maksymus przekazał sprawę prefektowi Ewodiuszowi. Pryscyliana skazano za czary, w prawie rzymskim zbrodnię karaną śmiercią, i ścięto, prawdopodobnie w 385 roku. Razem z nim zginęły cztery inne osoby, wśród nich zamożna wdowa imieniem Euchrocja, a dwie kolejne skazano później. Sulpicjusz doliczył się siedmiu.

Uznaje się ich zwykle za pierwszych chrześcijan straconych, za namową innych chrześcijan, w sporze o wiarę, chociaż formalnym zarzutem były czary. Ambroży z Mediolanu odmówił wspólnoty z biskupami, którzy parli do wyroków śmierci. Sulpicjusz, który nie miał dla Pryscyliana żadnej sympatii, napisał, że oskarżyciele budzą w nim taką samą niechęć jak oskarżeni.

Kompromis, którego żałował

Ta historia ma drugą część, opowiedzianą w Dialogach (III, 11–13). Maksymus miał właśnie wysłać do Hiszpanii urzędników z władzą ścigania zwolenników Pryscyliana i odbierania im życia albo majątku. Marcin wrócił do Trewiru, żeby temu zapobiec, i odmówił wspólnoty z biskupami z otoczenia Itacjusza.

Cesarz odpowiedział rozkazem egzekucji ludzi, za którymi Marcin się wstawiał. Tej nocy Marcin poszedł do pałacu i zaproponował układ: przyjmie wspólnotę z tamtymi biskupami, raz, jeśli więźniowie zostaną oszczędzeni, a urzędnicy odwołani. Maksymus się zgodził. Następnego dnia Marcin wziął udział w nabożeństwie, ale odmówił złożenia pod nim podpisu.

W drodze do domu usiadł sam w lesie i na przemian się oskarżał i usprawiedliwiał. Sulpicjusz mówi, że anioł powiedział mu, że słusznie czuje wyrzuty sumienia, ale że nie miał innego wyjścia. Marcin mówił potem, ze łzami, że czuje, jak jego moc uzdrawiania osłabła. Do końca życia nie pojawił się już na żadnym synodzie biskupów.

Kielich

Na ten sam dwór przypada jeszcze jedna, mniejsza odmowa (Żywot, rozdz. 20). Marcin długo nie chciał jeść przy stole Maksymusa, człowieka, który jednemu cesarzowi zabrał tron, a drugiemu życie. Kiedy w końcu przyjął zaproszenie, sługa przyniósł kielich cesarzowi, a ten kazał go podać najpierw Marcinowi, licząc, że dostanie go z powrotem z ręki biskupa. Marcin wypił i podał kielich swojemu kapłanowi.

Pozostali biskupi na dworze, pisze Sulpicjusz, schlebiali cesarzowi; tylko Marcin „raczej rozkazywał, niż prosił”. To portret pióra biografa, a Sulpicjusz miał z biskupami Galii własne porachunki. Ale to, co pod spodem, jest dość jasne. Marcin powiedział dowódcy, że nie będzie walczył, a cesarzowi, że zabijanie ludzi za doktrynę to nie jego rzecz.

Czytaj dalej

Marcin w sztuce →Patron czego? →Fakt czy legenda? →Po książce → Pobierz książkę, za darmo

Źródła: Sulpicjusz Sewer, Żywot świętego Marcina, rozdz. 4 i 20; Kronika II, 46–51; Dialogi III, 11–13. Cytaty podajemy za angielskim przekładem Alexandra Robertsa z 1894 roku, we współczesnym brzmieniu. Sulpicjusz jest prawie jedynym źródłem do tych wydarzeń. Widzisz błąd? Daj nam znać

Pobierz książkę