Pół płaszczaTysiąc lat jednego obrazu

Marcin w sztuce

Prawie wszyscy malowali tę samą sekundę.

Miecz, płaszcz, człowiek na mrozie. Od mniej więcej tysiąca lat artyści dostają zlecenie, żeby pokazać Marcina, i prawie wszyscy wybierali tę samą chwilę przy bramie Amiens. Zmieniało się wszystko dookoła.

Co dodali malarze

Sulpicjusz opowiada tę scenę w kilku linijkach (Żywot, rozdz. 3). Wspomina o mieczu, wojskowym płaszczu i gapiach, którzy się śmiali. Nie wspomina o koniu i nie podaje koloru płaszcza.

Koń jest dziełem malarzy, kolor też: najczęściej czerwony, ale zielony w Chartres i u El Greca. Kiedy koń raz wszedł do obrazu, już w nim został, i dziś większość ludzi tak właśnie wyobraża sobie tę historię. Dzieła poniżej są ułożone według dat.

Detail of a gold-ground mosaic frieze of haloed saints carrying crowns, with Saint Martin in a dark cloak at the head of the line beside Saint Lawrence in gold.

ok. 561

Na czele męczenników

Mozaika · Sant’Apollinare Nuovo, Rawenna

Na jednym z najstarszych wizerunków Marcina nie ma konia, miecza ani żebraka. Prowadzi do Chrystusa procesję dwudziestu sześciu męczenników, jako jedyny w ciemnym płaszczu wśród mężczyzn w bieli. Marcin nie był męczennikiem. Stoi pierwszy, bo w 561 roku kościół, zbudowany dla ariańskiego króla, poświęcono na nowo jemu, znanemu przeciwnikowi arian.

Romanesque painted wooden altar frontal with Christ in the centre and four small scenes from the life of Saint Martin, including Martin on horseback cutting his cloak for a poor man.

XII wiek

Antependium z Puigbò

Malowane drewno · Museu Episcopal, Vic

Malowana deska z przodu ołtarza w górskiej parafii w Katalonii, której patronem jest Marcin. Wokół Chrystusa cztery małe sceny opowiadają życie świętego: płaszcz, wskrzeszenie zmarłego, śmierć Marcina i dwóch aniołów unoszących jego duszę. Koń już tam jest.

Medieval limestone sculpture group of Saint Martin on horseback cutting his cloak with a sword while a beggar stands beside the horse.

początek XIII wieku

Jeździec z Lukki

Kamień · katedra San Martino, Lukka

Wykonany na fasadę katedry, gdzie stał na dwóch wspornikach nad portykiem. W 1946 roku na zewnątrz zastąpiła go kopia, a oryginał przeniesiono do środka. Marcin nie patrzy ani na żebraka, ani na swój miecz; patrzy prosto przed siebie. Nikt nie wie, kto go wyrzeźbił.

Stained-glass panel on a blue ground showing Saint Martin on horseback cutting his cloak for a beggar.

ok. 1215–1225

Witraż świętego Marcina

Witraż · katedra w Chartres

Jedna kwatera okna wysokiego na prawie dziewięć metrów, które opowiada w szkle całe życie świętego. Zapłacił za nie cech rzemieślników, którzy kazali przedstawić siebie przy pracy w najniższych kwaterach. Tutaj płaszcz jest zielony.

Early Gothic sandstone relief of Saint Martin on horseback turning in the saddle to cut his cloak, which a half-naked beggar grasps.

ok. 1240

Jeździec z Bassenheim

Przypisywany Mistrzowi Naumburskiemu · kościół św. Marcina, Bassenheim

Wyrzeźbiony dla katedry w Moguncji, która nosi wezwanie Marcina. Kiedy w 1683 roku rozebrano przegrodę, do której należał, jeden z kanoników zabrał płaskorzeźbę do rodzinnej wsi pod Koblencją. Wisiała tam nierozpoznana do 1935 roku, kiedy pewien historyk sztuki zobaczył, czyja to ręka. Głowa konia i ręka żebraka wychodzą poza ramę.

Fresco of the young Saint Martin on horseback cutting his cloak with his sword for a beggar.

ok. 1312–1318

Święty Marcin dzieli się płaszczem

Simone Martini · bazylika dolna św. Franciszka, Asyż

Pierwsza z dziesięciu scen, które pokrywają całą kaplicę. Kardynał, którego kościół w Rzymie nosił wezwanie Marcina, zapłacił za nią w marcu 1312 roku 600 złotych florenów, umarł w październiku tego samego roku i nigdy nie zobaczył malowideł. Nie są sygnowane ani datowane; przypisanie ich Simone Martiniemu opiera się na stylu.

Fresco of Saint Martin in a military camp holding a cross and turning from the seated emperor towards the enemy army.

ok. 1312–1318

Święty Marcin wyrzeka się broni

Simone Martini · bazylika dolna św. Franciszka, Asyż

Odmowa pod Wormacją, z tej samej kaplicy. Cesarz siedzi wśród namiotów, a nieprzyjaciel czeka za skałami. Marcin idzie w jego stronę z krzyżem w ręku. Na chorągwiach są herby z epoki malarza, nie Marcina.

Manuscript miniature of Saint Martin on horseback among mounted soldiers in a medieval town, cutting his cloak for a beggar.

ok. 1452–1460

Miłosierdzie świętego Marcina

Jean Fouquet · Luwr, Paryż

Karta z modlitewnika wykonanego dla skarbnika króla Francji. Fouquet, który pochodził z Tours, przeniósł scenę do francuskiego miasta swoich czasów, z mostem i oddziałem jeźdźców, którzy się przyglądają. Książkę później pocięto, żeby każdą miniaturę sprzedać osobno jako obraz. Ta karta trafiła do Luwru w 1889 roku.

Late Gothic panel painting of Saint Martin on horseback cutting his cloak with a sword for a beggar.

ok. 1490

Święty Marcin i żebrak

Nieznany malarz węgierski · Węgierska Galeria Narodowa, Budapeszt

Skrzydło ołtarza z kościoła, którego już nie da się ustalić, namalowane w kraju, w którym Marcin się urodził. Żołnierz ma nakrycie głowy podobne do korony i aureolę, a żebrak, na ziemi, chwyta płaszcz, zanim cięcie się skończy.

Full-page Renaissance miniature showing Saint Martin as a young horseman cutting his cloak in two for a beggar.

1503–1508

Wielkie Godzinki Anny Bretońskiej

Jean Bourdichon · Bibliothèque nationale de France, Paryż

Namalowane dla Anny Bretońskiej, dwukrotnej królowej Francji, przez ucznia Fouqueta. Książka ma 49 całostronicowych miniatur obramowanych jak obrazy tablicowe, a Marcin jest tam wśród świętych Turenii. Zbroję ma złotą, a płaszcz fioletowy.

Part of an early 16th-century Flemish tapestry of the life of Saint Martin hanging in the choir of the church of Montpezat-de-Quercy.

ok. 1520

Tapiserie z Montpezat

Warsztat flamandzki · kościół Saint-Martin, Montpezat-de-Quercy

Pięć tapiserii z życiem Marcina, dar biskupa Montauban. Po mniej więcej pięciuset latach nadal wiszą w chórze kościoła, dla którego je utkano, co u tapiserii zdarza się rzadko. Każda scena ma u góry podpis francuskim wierszem.

Tall painting of a young Saint Martin in armour on a white horse, cutting his cloak for a naked, elongated beggar standing beside him.

1597–1599

Święty Marcin i żebrak

El Greco · National Gallery of Art, Waszyngton

Namalowany dla kaplicy w Toledo, której fundator miał na imię Martín. Wisiał tam około trzystu lat, zanim na początku XX wieku sprzedano go amerykańskiemu kolekcjonerowi. Marcin jest młodym hiszpańskim szlachcicem w zbroi z czasów El Greca, a płaszcz jest zielony.

Baroque painting of Saint Martin on a grey-white horse cutting his red cloak with a sword for half-naked beggars on the ground.

ok. 1618–1621

Święty Marcin dzielący się płaszczem

Anthony van Dyck · Sint-Martinuskerk, Zaventem

Wczesne dzieło, namalowane, kiedy Van Dyck miał około dwudziestu lat i pracował w pracowni Rubensa. W 1621 roku zawisło w kościele parafialnym w Zaventem pod Brukselą. W 1794 roku Francuzi wywieźli je do Luwru; wróciło po 1815 roku i wisi w kościele do dziś.

Large crowded Baroque altarpiece in which Saint Martin as a bishop faces a struggling possessed man held by several men.

1630

Święty Marcin uzdrawiający opętanego

Jacob Jordaens · Królewskie Muzea Sztuk Pięknych Belgii, Bruksela

Ponad cztery metry wysokości, sygnowany i datowany, i choć raz nie płaszcz. Marcin jest tu biskupem i egzorcystą z późniejszych rozdziałów, spokojnym w złotych szatach, podczas gdy kilku mężczyzn z trudem przytrzymuje chorego.

Baroque sculpture group of Saint Martin on horseback, dressed as a Hungarian hussar, cutting his cloak for a beggar.

1733–1735

Święty Marcin i żebrak

Georg Raphael Donner · katedra św. Marcina, Bratysława

Odlany z ołowiu dla ołtarza głównego katedry, w której koronowano królów Węgier. Donner ubrał rzymskiego żołnierza jak węgierskiego huzara. Ołtarza już nie ma; jeździec i żebrak zostali.

Bronze statue of Saint Martin as a bishop standing on top of the dome of the Basilica of Saint-Martin in Tours.

1889

Posąg na kopule

Jean-Baptiste Hugues · bazylika św. Marcina, Tours

Nad swoim grobem Marcin jest biskupem, nie żołnierzem: postać z brązu, wysoka na ponad cztery metry, błogosławi miasto. Kiedy w 2014 roku zdjęto ją do naprawy, w prawym ramieniu znaleziono ołowianą skrzynkę z kością przypisywaną Marcinowi, włożoną tam w 1889 roku. Posąg wrócił na miejsce w październiku 2016 roku.

A dziś

Obrazy namalowane dla tego wydania, które otwierają każdą stronę tej witryny, są najnowsze w tym szeregu. Pokazują te same sceny i kilka takich, których dawni mistrzowie nie ruszali: porwanie w Tours, chatę w Marmoutier, diabła ubranego w purpurę.

Czytaj dalej

Człowiek, który powiedział nie →Patron czego? →Fakt czy legenda? →Po książce → Pobierz książkę, za darmo

Daty, atrybucje i miejsca przechowywania podajemy za muzeami i kościołami, w których znajdują się dzieła, oraz za Wikimedia Commons. Każdy obraz ma link do źródła. Widzisz błąd? Daj nam znać

Zdjęcia (16)
Pobierz książkę