Miecz, płaszcz, człowiek na mrozie. Od mniej więcej tysiąca lat artyści dostają zlecenie, żeby pokazać Marcina, i prawie wszyscy wybierali tę samą chwilę przy bramie Amiens. Zmieniało się wszystko dookoła.
Co dodali malarze
Sulpicjusz opowiada tę scenę w kilku linijkach (Żywot, rozdz. 3). Wspomina o mieczu, wojskowym płaszczu i gapiach, którzy się śmiali. Nie wspomina o koniu i nie podaje koloru płaszcza.
Koń jest dziełem malarzy, kolor też: najczęściej czerwony, ale zielony w Chartres i u El Greca. Kiedy koń raz wszedł do obrazu, już w nim został, i dziś większość ludzi tak właśnie wyobraża sobie tę historię. Dzieła poniżej są ułożone według dat.
ok. 561
Na czele męczenników
Mozaika · Sant’Apollinare Nuovo, Rawenna
Na jednym z najstarszych wizerunków Marcina nie ma konia, miecza ani żebraka. Prowadzi do Chrystusa procesję dwudziestu sześciu męczenników, jako jedyny w ciemnym płaszczu wśród mężczyzn w bieli. Marcin nie był męczennikiem. Stoi pierwszy, bo w 561 roku kościół, zbudowany dla ariańskiego króla, poświęcono na nowo jemu, znanemu przeciwnikowi arian.
XII wiek
Antependium z Puigbò
Malowane drewno · Museu Episcopal, Vic
Malowana deska z przodu ołtarza w górskiej parafii w Katalonii, której patronem jest Marcin. Wokół Chrystusa cztery małe sceny opowiadają życie świętego: płaszcz, wskrzeszenie zmarłego, śmierć Marcina i dwóch aniołów unoszących jego duszę. Koń już tam jest.
początek XIII wieku
Jeździec z Lukki
Kamień · katedra San Martino, Lukka
Wykonany na fasadę katedry, gdzie stał na dwóch wspornikach nad portykiem. W 1946 roku na zewnątrz zastąpiła go kopia, a oryginał przeniesiono do środka. Marcin nie patrzy ani na żebraka, ani na swój miecz; patrzy prosto przed siebie. Nikt nie wie, kto go wyrzeźbił.
ok. 1215–1225
Witraż świętego Marcina
Witraż · katedra w Chartres
Jedna kwatera okna wysokiego na prawie dziewięć metrów, które opowiada w szkle całe życie świętego. Zapłacił za nie cech rzemieślników, którzy kazali przedstawić siebie przy pracy w najniższych kwaterach. Tutaj płaszcz jest zielony.
ok. 1240
Jeździec z Bassenheim
Przypisywany Mistrzowi Naumburskiemu · kościół św. Marcina, Bassenheim
Wyrzeźbiony dla katedry w Moguncji, która nosi wezwanie Marcina. Kiedy w 1683 roku rozebrano przegrodę, do której należał, jeden z kanoników zabrał płaskorzeźbę do rodzinnej wsi pod Koblencją. Wisiała tam nierozpoznana do 1935 roku, kiedy pewien historyk sztuki zobaczył, czyja to ręka. Głowa konia i ręka żebraka wychodzą poza ramę.
ok. 1312–1318
Święty Marcin dzieli się płaszczem
Simone Martini · bazylika dolna św. Franciszka, Asyż
Pierwsza z dziesięciu scen, które pokrywają całą kaplicę. Kardynał, którego kościół w Rzymie nosił wezwanie Marcina, zapłacił za nią w marcu 1312 roku 600 złotych florenów, umarł w październiku tego samego roku i nigdy nie zobaczył malowideł. Nie są sygnowane ani datowane; przypisanie ich Simone Martiniemu opiera się na stylu.
ok. 1312–1318
Święty Marcin wyrzeka się broni
Simone Martini · bazylika dolna św. Franciszka, Asyż
Odmowa pod Wormacją, z tej samej kaplicy. Cesarz siedzi wśród namiotów, a nieprzyjaciel czeka za skałami. Marcin idzie w jego stronę z krzyżem w ręku. Na chorągwiach są herby z epoki malarza, nie Marcina.
ok. 1452–1460
Miłosierdzie świętego Marcina
Jean Fouquet · Luwr, Paryż
Karta z modlitewnika wykonanego dla skarbnika króla Francji. Fouquet, który pochodził z Tours, przeniósł scenę do francuskiego miasta swoich czasów, z mostem i oddziałem jeźdźców, którzy się przyglądają. Książkę później pocięto, żeby każdą miniaturę sprzedać osobno jako obraz. Ta karta trafiła do Luwru w 1889 roku.
ok. 1490
Święty Marcin i żebrak
Nieznany malarz węgierski · Węgierska Galeria Narodowa, Budapeszt
Skrzydło ołtarza z kościoła, którego już nie da się ustalić, namalowane w kraju, w którym Marcin się urodził. Żołnierz ma nakrycie głowy podobne do korony i aureolę, a żebrak, na ziemi, chwyta płaszcz, zanim cięcie się skończy.
1503–1508
Wielkie Godzinki Anny Bretońskiej
Jean Bourdichon · Bibliothèque nationale de France, Paryż
Namalowane dla Anny Bretońskiej, dwukrotnej królowej Francji, przez ucznia Fouqueta. Książka ma 49 całostronicowych miniatur obramowanych jak obrazy tablicowe, a Marcin jest tam wśród świętych Turenii. Zbroję ma złotą, a płaszcz fioletowy.
ok. 1520
Tapiserie z Montpezat
Warsztat flamandzki · kościół Saint-Martin, Montpezat-de-Quercy
Pięć tapiserii z życiem Marcina, dar biskupa Montauban. Po mniej więcej pięciuset latach nadal wiszą w chórze kościoła, dla którego je utkano, co u tapiserii zdarza się rzadko. Każda scena ma u góry podpis francuskim wierszem.
1597–1599
Święty Marcin i żebrak
El Greco · National Gallery of Art, Waszyngton
Namalowany dla kaplicy w Toledo, której fundator miał na imię Martín. Wisiał tam około trzystu lat, zanim na początku XX wieku sprzedano go amerykańskiemu kolekcjonerowi. Marcin jest młodym hiszpańskim szlachcicem w zbroi z czasów El Greca, a płaszcz jest zielony.
ok. 1618–1621
Święty Marcin dzielący się płaszczem
Anthony van Dyck · Sint-Martinuskerk, Zaventem
Wczesne dzieło, namalowane, kiedy Van Dyck miał około dwudziestu lat i pracował w pracowni Rubensa. W 1621 roku zawisło w kościele parafialnym w Zaventem pod Brukselą. W 1794 roku Francuzi wywieźli je do Luwru; wróciło po 1815 roku i wisi w kościele do dziś.
1630
Święty Marcin uzdrawiający opętanego
Jacob Jordaens · Królewskie Muzea Sztuk Pięknych Belgii, Bruksela
Ponad cztery metry wysokości, sygnowany i datowany, i choć raz nie płaszcz. Marcin jest tu biskupem i egzorcystą z późniejszych rozdziałów, spokojnym w złotych szatach, podczas gdy kilku mężczyzn z trudem przytrzymuje chorego.
1733–1735
Święty Marcin i żebrak
Georg Raphael Donner · katedra św. Marcina, Bratysława
Odlany z ołowiu dla ołtarza głównego katedry, w której koronowano królów Węgier. Donner ubrał rzymskiego żołnierza jak węgierskiego huzara. Ołtarza już nie ma; jeździec i żebrak zostali.
1889
Posąg na kopule
Jean-Baptiste Hugues · bazylika św. Marcina, Tours
Nad swoim grobem Marcin jest biskupem, nie żołnierzem: postać z brązu, wysoka na ponad cztery metry, błogosławi miasto. Kiedy w 2014 roku zdjęto ją do naprawy, w prawym ramieniu znaleziono ołowianą skrzynkę z kością przypisywaną Marcinowi, włożoną tam w 1889 roku. Posąg wrócił na miejsce w październiku 2016 roku.
A dziś
Obrazy namalowane dla tego wydania, które otwierają każdą stronę tej witryny, są najnowsze w tym szeregu. Pokazują te same sceny i kilka takich, których dawni mistrzowie nie ruszali: porwanie w Tours, chatę w Marmoutier, diabła ubranego w purpurę.
Czytaj dalej
Człowiek, który powiedział nie →Patron czego? →Fakt czy legenda? →Po książce → Pobierz książkę, za darmo
Daty, atrybucje i miejsca przechowywania podajemy za muzeami i kościołami, w których znajdują się dzieła, oraz za Wikimedia Commons. Każdy obraz ma link do źródła. Widzisz błąd? Daj nam znać
Zdjęcia (16)
- Detail of a gold-ground mosaic frieze of haloed saints carrying crowns, with Saint Martin in a dark cloak at the head of the line beside Saint Lawrence in gold. — Marie Thérèse Hébert & Jean Robert Thibault, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons
- Romanesque painted wooden altar frontal with Christ in the centre and four small scenes from the life of Saint Martin, including Martin on horseback cutting his cloak for a poor man. — Ángel M. Felicísimo from Mérida, España, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
- Medieval limestone sculpture group of Saint Martin on horseback cutting his cloak with a sword while a beggar stands beside the horse. — Sailko, CC BY 3.0, Wikimedia Commons
- Stained-glass panel on a blue ground showing Saint Martin on horseback cutting his cloak for a beggar. — MOSSOT, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
- Early Gothic sandstone relief of Saint Martin on horseback turning in the saddle to cut his cloak, which a half-naked beggar grasps. — Spurzem - Lothar Spurzem, CC BY-SA 2.0 de, Wikimedia Commons
- Fresco of the young Saint Martin on horseback cutting his cloak with his sword for a beggar. — Simone Martini, Public domain, Wikimedia Commons
- Fresco of Saint Martin in a military camp holding a cross and turning from the seated emperor towards the enemy army. — Simone Martini, Public domain, Wikimedia Commons
- Manuscript miniature of Saint Martin on horseback among mounted soldiers in a medieval town, cutting his cloak for a beggar. — Jean Fouquet, Public domain, Wikimedia Commons
- Late Gothic panel painting of Saint Martin on horseback cutting his cloak with a sword for a beggar. — Unknown Hungarian painter, c. 1490, Public domain, Wikimedia Commons
- Full-page Renaissance miniature showing Saint Martin as a young horseman cutting his cloak in two for a beggar. — Jean Bourdichon, Public domain, Wikimedia Commons
- Part of an early 16th-century Flemish tapestry of the life of Saint Martin hanging in the choir of the church of Montpezat-de-Quercy. — MOSSOT, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
- Tall painting of a young Saint Martin in armour on a white horse, cutting his cloak for a naked, elongated beggar standing beside him. — El Greco (Domenikos Theotokopoulos), CC0, Wikimedia Commons
- Baroque painting of Saint Martin on a grey-white horse cutting his red cloak with a sword for half-naked beggars on the ground. — Anthony van Dyck, Public domain, Wikimedia Commons
- Large crowded Baroque altarpiece in which Saint Martin as a bishop faces a struggling possessed man held by several men. — Jacob Jordaens (photograph: Rvalette), Public domain, Wikimedia Commons
- Baroque sculpture group of Saint Martin on horseback, dressed as a Hungarian hussar, cutting his cloak for a beggar. — Ondraness, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
- Bronze statue of Saint Martin as a bishop standing on top of the dome of the Basilica of Saint-Martin in Tours. — ZohaStel, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons