Prawie wszystko, co wiadomo o Marcinie, pochodzi od jednego pisarza, Sulpicjusza Sewera, który go znał i podziwiał. Część tego, co się o Marcinie opowiada, jest pewna, o część historycy się spierają, a część dodano wieki później. Ta strona porządkuje najbardziej znane twierdzenia.
Kłopot ze źródłem
Sulpicjusz mówi, że napisał prawdę i że zna ją od samego Marcina i od tych, którzy z nim żyli. Ale pisał po to, żeby chwalić, układał swoje sceny według biblijnych wzorów i miał własny spór z biskupami Galii. Wątpiono w niego już za jego życia. W jego Dialogach jeden z rozmówców opowiada, że pewien człowiek zarzucił Sulpicjuszowi, że w swojej książce wiele nakłamał, a inny zaczyna wymieniać żyjących świadków każdego cudu, bo słuchacze mieli wątpliwości.
W 1912 roku francuski historyk E.-Ch. Babut dowodził, że większość Żywota to literacki wymysł. Hippolyte Delehaye odpowiedział mu obszernie w 1920 roku. Późniejsi badacze, tacy jak Jacques Fontaine i Clare Stancliffe, obrali drogę pośrednią: Sulpicjusz opisuje prawdziwych ludzi i prawdziwe wydarzenia, ale je stylizuje, i każdą opowieść trzeba oceniać osobno.
Szesnaście twierdzeń
- W książce
W Amiens przeciął płaszcz na pół dla żebraka
Żywot, rozdz. 3. Ostra zima, brama miasta, żebrak, którego wszyscy mijają. Marcinowi został już tylko wojskowy płaszcz, więc przecina go mieczem przez środek i zatrzymuje połowę. Niektórzy gapie się śmieją. Sulpicjusz jest jedynym źródłem i nie podaje roku.
- Nie ma w książce
Siedział na koniu
Tekst nie wspomina o koniu. Marcin rzeczywiście służył w oddziale konnym, więc nie jest to niemożliwe, ale jeździec pochylający się z siodła pochodzi ze sztuki średniowiecznej.
- Wybór malarzy
Płaszcz był czerwony
Sulpicjusz nie podaje koloru. Niektórzy autorzy twierdzą, że jazda gwardii nosiła biel, co jest domysłem. Czerwień wybrała większość malarzy; inni zrobili płaszcz zielony, niebieski albo fioletowy.
- Nie ma w książce
Oddał tylko połowę, bo druga połowa należała do wojska
Popularne współczesne wyjaśnienie bez żadnego starożytnego źródła. Powód, który podaje Sulpicjusz, jest prostszy: płaszcz był wszystkim, co Marcinowi zostało, a część zatrzymał, żeby sam nie został nagi.
- Sporne
Urodził się w roku 316
Obie daty pochodzą ze źródeł. Z danych Grzegorza z Tours wychodzi rok 316. Z danych samego Żywota (wcielony do wojska w wieku 15 lat, ochrzczony w wieku 18, zwolniony mniej więcej dwa lata później za Juliana) wychodzi około 336. Badacze są podzieleni, więc ta strona podaje obie.
- Sporne
Służył w wojsku pięć lat
Żywot mówi o mniej więcej pięciu. Jeśli urodził się w roku 316 i odszedł za Juliana, było to bliżej dwudziestu pięciu. Niektórzy historycy sądzą, że Sulpicjusz skrócił ten czas, bo długa kariera wojskowa była dla biskupa czymś wstydliwym.
- Tylko w książce
Nieprzyjaciel poddał się dzień po tym, jak odmówił walki
Żywot, rozdz. 4. Żadne inne źródło nie odnotowuje tej kapitulacji, a scenę trudno datować.
- Późniejsza legenda
Jego kryjówkę zdradziły gęsi
W Żywocie nie ma gęsi. W rozdziale 9 mieszkaniec Tours udaje, że jego żona jest chora, Marcin wychodzi, żeby ją odwiedzić, a tłum prowadzi go pod strażą do miasta. Opowieść o gęsiach pojawia się dużo później, prawdopodobnie po to, żeby wyjaśnić, dlaczego w jego dzień je się gęś.
- Dobrze poświadczone
Słowo „kaplica” pochodzi od jego płaszcza
Średniowieczna łacińska cappella, „płaszczyk”, była nazwą relikwii, potem królewskiego oratorium, w którym ją trzymano, a potem każdego małego miejsca kultu. Tak wyjaśniają to już autorzy z IX wieku. Mniejszość badaczy wyprowadza to słowo inaczej.
- Pewne od VII wieku
Królowie Franków przechowywali jego płaszcz
Królewski wyrok z około 680 roku odnotowuje przysięgi składane na cappa świętego Marcina. Wcześniej są prawie trzy wieki milczenia: Sulpicjusz nigdzie nie mówi, co się stało z połową Marcina, i nic nie wskazuje, że miał ją Chlodwig.
- Prawie pewne
Umarł 8 listopada 397 roku
Sulpicjusz nie podaje daty. Rok pochodzi od Grzegorza z Tours; dzień wylicza się z jego „o północy w niedzielę” i ze święta pogrzebu, 11 listopada. Kilku autorów, starożytnych i współczesnych, umieszcza tę śmierć parę lat później.
- Tradycja z Tours
Ludzie z Tours wynieśli jego ciało przez okno
Nie ma tego u Sulpicjusza. Opowiada to Grzegorz z Tours prawie 200 lat później, a opowieść służy roszczeniom jego własnego miasta do relikwii.
- Ze słyszenia
W jego pogrzebie szło dwa tysiące mnichów
Liczba pochodzi od samego Sulpicjusza, który sam ją zastrzega: „mówi się”, że tylu się zebrało. Jego tam nie było.
- Legenda
Nad Loarą zakwitły kwiaty, kiedy przewożono jego ciało
Ani Sulpicjusz, ani Grzegorz nie wspominają o kwiatach ani o ciepłej pogodzie. Ta opowieść to późniejszy folklor, który wyjaśnia łagodne dni przychodzące często około 11 listopada, czyli „lato świętego Marcina”.
- Za mocno
Był pierwszym świętym, który nie był męczennikiem
Na Wschodzie czczono już ludzi, którzy nie byli męczennikami, na przykład Antoniego Egipskiego. Marcin był jednym z pierwszych, i najwybitniejszym na łacińskim Zachodzie, którzy otrzymali własne święto i sanktuarium pielgrzymkowe.
- Pewne
Jego imię znaczy „należący do Marsa”
Martinus to zwykłe rzymskie imię utworzone od Marsa, boga wojny. To, że jego ojciec, żołnierz, wybrał je celowo, jest rozsądnym domysłem i niczym więcej.
Co zostaje
Po odjęciu późniejszych legend i wątpliwych liczb zostaje całkiem sporo. Syn żołnierza z Panonii odszedł z wojska, żył jako mnich pod Poitiers, a potem pod Tours, został biskupem wbrew woli innych biskupów, obchodził pieszo swoją diecezję, spierał się z cesarzem i umarł w Candes w ostatnich latach czwartego wieku.
I zrobił z płaszczem jedną rzecz, której nikt nie zdołał zapomnieć.
Czytaj dalej
Marcin w sztuce →Człowiek, który powiedział nie →Patron czego? →Po książce → Pobierz książkę, za darmo
Źródła: Sulpicjusz Sewer, Żywot świętego Marcina, Listy i Dialogi; Grzegorz z Tours, Historia Franków I, 36 i 48. Stanowiska współczesnych badaczy (Babut, Delehaye, Fontaine, Stancliffe, Barnes) streszczamy na podstawie opracowań encyklopedycznych i recenzji, nie samych książek. Widzisz błąd? Daj nam znać